Christoph Jedan is hoogleraar Ethiek en Vergelijkende Godsdienstfilosofie aan de Rijksuniversiteit in Groningen. Hij bespreekt in een veelgelezen artikel de zogeheten Lynn White these uit 1967. Hij doet dat in ‘A Different Kind of Reformation: Revisiting the Lynn White Thesis’ gepubliceerd in het tijdschrift NTT Journal for Theology and the Study of Religion 71/3, 2017, blz. 277-286. Hoewel White veel kritiek heeft gekregen, stelt Jedan dat veel tegenargumenten eenzijdig of kortzichtig zijn. Ze missen bijvoorbeeld de nuance dat White zelf al erkent dat milieuschade ook vóór het christendom bestond en dat de echte omslag pas in de 19e eeuw plaatsvond. De gevolgen die White’s artikel heeft voor kerk en christendom vergelijkt hij met de impact van de vijfennegentig stellingen die Luther in 1517 bevestigde aan de toegangsdeur van de slotkapel in Wittenberg.
Welke zijn hoofdpunten in het betoog van Jedan?
Jedan stelt dat White een verhaal presenteert dat verschillende aspecten bevat. Ik noem de belangrijkste drie.
Alhoewel de mens door zijn leefwijze altijd al schade heeft berokkend aan het milieu beweert White dat er rond 1850 daarin een beslissende verandering plaatsvond. De democratiseringsgolf in de 19de eeuw leidde in Europa tot een ‘huwelijk’ tussen wetenschap en technologie waardoor het opdelven en op grote schaal verbranden van fossiele brandstoffen mogelijk werd, met toenemende milieuschade als gevolg.
White betoogt dat het westerse christendom verantwoordelijk is voor deze ontwikkeling. Volgens hem bevordert christelijke theologie een scheiding tussen mens en natuur, waarbij de mens zich gerechtigd voelt de natuur te exploiteren. Vooral de nadruk op handelen in de westerse (Latijnse) traditie, in tegenstelling tot de meer op contemplatie gerichte aandacht binnen Oosterse christelijke tradities, zou de technologische vooruitgang hebben gestimuleerd.
Jedan beweert dat White een zogeheten ‘constructivistische visie’ heeft op religie. Dat wil zeggen dat White van mening is dat religieuze overtuigingen veranderbaar zijn. Om een duurzamere omgang met de natuur te bevorderen pleit White daarom voor nieuwe waarden, bijvoorbeeld voor waarden geïnspireerd door Franciscus van Assisi of andere spirituele tradities.
Wat is volgens Jedan een kerngedachte van White?
Jedan wijst in zijn bespreking onder meer op een bepaalde kerngedachte in White’s betoog. Namelijk dat het Westers christendom een specifieke verantwoordelijkheid draagt voor het ontstaan van de milieucrisis. Niet alleen preekt het dat de mens boven de natuur staat, maar ook dat deze gerechtigd is de natuur naar eigen goeddunken te benutten. Mede vanwege het feit dat na de Middeleeuwen geleerden zichzelf niet meer te hoog achtten om zich ook bezig te houden met praktische experimenten en technische kwesties, leidde dit tot tal van technologische vernieuwingen. Het is precies daarom dat White van mening is dat de weg vooruit niet kan bestaan uit technologische innovaties. Een verandering van mentaliteit is noodzakelijk. White’s stelt dan ook een oplossing in die richting voor: mensen moeten hun (theologische) overtuigingen bewust aanpassen.
Wat is Jedan’s conclusie?
Jedan oppert dat de discussie beter kan verschuiven van een verandering van abstracte overtuigingen en wereldbeelden naar een beoefening van concrete deugden en een wijziging van praktijken binnen religies.
Zijn slotconclusie is dat hoewel het onduidelijk is of White’s ideeën daadwerkelijk leiden tot meer milieubewustzijn binnen religies, ze wel degelijk een belangrijke en blijvende discussie op gang hebben gebracht over de relatie tussen religie en milieubewust handelen.