Veel historici beschouwen het jaar 476 CE als het begin van de Middeleeuwen. In dat jaar zette Odoaker, de Germaanse commandant van het paleisgarnizoen de laatste West-Romeinse keizer af. Daarmee kwam een einde aan een rijk dat meer dan twaalf eeuwen had bestaan. Toch betekende deze gebeurtenis niet alleen chaos en verval; het markeerde ook het ontstaan van een nieuwe Europese samenleving.
De Germanen: barbaren of bondgenoten?
De Germaanse stammen die het Romeinse rijk binnentrokken, worden vaak afgeschilderd als woeste barbaren. In werkelijkheid zochten veel van deze groepen bescherming tegen oprukkende vijanden zoals de Hunnen. Bovendien waren veel Germanen al christelijk, zij het vaak ariaans-christelijk.
Het arianisme was toen een belangrijke stroming naast het katholicisme in het christendom. De Vandalen en Sueven die in 406 CE vanuit het huidige Duitsland de Rijn overstaken en het huidige België en Frankrijk binnenvielen, waren bijvoorbeeld ariaans-christelijk. Daardoor bestonden er verrassend veel overeenkomsten tussen de Romeinse bevolking en de nieuwkomers.
De kerk als reddende kracht in onzekere tijden
Terwijl Romeinse bestuursstructuren instortten, bleef de christelijke kerk overeind. Bisschoppen namen steeds vaker bestuurlijke taken op zich, organiseerden hulpverlening en onderhandelden met invallers. Hierdoor groeide de kerk uit tot een stabiele factor in een periode van grote veranderingen.
Culturele vermenging: het ontstaan van middeleeuws Europa
Na verloop van tijd verdwenen de scherpe tegenstellingen tussen de oorspronkelijke Keltische bevolking en de Germanen. Beide groepen vonden elkaar in dezelfde religie, kerken, kloosters en caritatieve instellingen. (Trouillez, 2019, blz. 248). Uit deze samenwerking ontstond geleidelijk een nieuwe cultuur die de basis zou vormen voor het middeleeuwse Europa. Bewondering voor het strijdersethos van de Germanen zal daar zeker ook een rol in hebben gespeeld (Abspoel, 2016).
Het christendom bepaalt het middeleeuwse wereldbeeld
Na de val van het West-Romeinse rijk kreeg het katholicisme, dankzij de politieke rol van de geestelijkheid, steeds meer invloed op het dagelijks leven. De Bijbel werd een belangrijke bron voor wetenschap, kunst en maatschappelijke ordening. Kerkleiders en geleerden schreven in het latijn. Het latijn werd in West-Europa de standaardtaal voor de liturgie en wetenschappelijke teksten. Hoewel kennis uit de klassieke oudheid bewaard bleef, moest wetenschap altijd in overeenstemming zijn met het christelijke geloof.
Kloosters als bewaarders van kennis
Kloosters speelden een cruciale rol in het bewaren van kennis. Monniken kopieerden eeuwenlang religieuze en klassieke teksten met de hand. Dankzij deze inspanningen bleef een groot deel van de oude wetenschap en literatuur behouden voor latere generaties.
Van strijderscultuur naar economische bloei
De Germaanse koninkrijken ontwikkelden zich uiteindelijk tot samenlevingen waarin steden, handel en wetenschap konden groeien. Eigenschappen zoals strijdlust, ondernemingszin en onderlinge jaloezie hebben zeker ook bijgedragen tot de ontwikkeling van Europa tot een wereldmacht in latere eeuwen, naast de geografie en het gematigd klimaat van dit werelddeel.
Waarom het christendom zo belangrijk werd
Het valt ten slotte niet uit te sluiten dat het christendom goed aansloot bij het Germaanse strijdersethos. Christus werd gezien als iemand die door moed en zelfopoffering de dood overwon. Het kruis kon daardoor worden geïnterpreteerd als een symbool van overwinning en roem.
Conclusie
Het wereldbeeld van Europeanen in de Middeleeuwen ontstond uit een bijzondere mix van Romeinse en Keltische tradities, Germaanse cultuur en christelijk geloof. Ondanks oorlogen en politieke instabiliteit groeide uit deze vermenging langzaam een nieuwe Europese beschaving die de basis legde voor de wetenschappelijke revolutie zo’n duizend jaar na de coup van Odoaker.
Bronnen
Abspoel, P. (2016). Zingeving in het westen. Traditie, strijdersethos en christendom. Nijmegen: Uitgeverij Vantilt.
Döbler, H. (1992). Die Germanen. Legende und Wirklichkeit von A-Z. Ein Lexikon zur europäischen Frühgeschichte. München, Bindlach: Bertelsmann Verlag GmbH.
Matthew, D. (1985). Atlas van de Middeleeuwen. Amsterdam / Brussel: Elsevier
Trouillez, P. (2019). De Germanen en het christendom. Een bewogen ontmoeting in de 5de – 7de eeuw. Utrecht: Uitgeverij Omniboek.